Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî’nin Maârif’inde Nefsle İlgili Mütalaalar

NURGÜL SUCU KÖROĞLU

Öz


Soyu Hz. Hüseyin’e dayandığı için “Seyyid” ve “Hüseynî” nisbelerinin yanında, Cenâb-ı Hakk’ın izniyle kalplerdeki sırlara vukufiyeti veya Şems-i Tebrîzî’nin Konya’ya gelişini Mevlana’ya önceden haber vermesi dolayısıyla “Seyyid-i Sırdân”, Mevlana tarafından anıldığı üzere “Burhâneddîn, Burhân-ı Dîn, Burhân” ve tahkik ehli bir sûfî olduğunu belirten “Muhakkık” lakaplarıyla anılan Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî’nin Maârif adlı eseri, çoğunluğu Farsça, kısmen de Arapça bir eserdir. Eserin muhtevasında; Seyyid Burhâneddin’in tasavvufi sohbetleri, seyr-i sülûk ve marifetullah konularının veciz sözlerle anlatımı; Hakîm Senâyî, Ferîdüddîn-i Attâr ve Nizâmî-i Gencevî’den şiirler ile Hasan-ı Basrî’den Bâhâüddin Veled’e kadar meşhur sûfîlerin görüşleri yer almaktadır.

Tasavvufta nefis terbiyesi; nefsin isteklerini azaltarak onun beden üzerindeki hakimiyetini kırmak ve bu suretle sultani ruhun hükümranlığına imkan sağlamaktır. Ruh-ı sultani, Cenâb-ı Hakk’ın insana kendi zatından nefhettiği ruhtur ki, insanı diğer canlılardan ayıran hususiyet budur. Emir âleminden olan bu ruhun beden ile beraberliği, insanı müspet davranışlara yöneltir. Bunun zıddı olan hayvani ruh ise, insanın hayatiyetini devam ettirmesini sağlayan biyolojik yapıya hükmeden latif bir güçtür ki, ona “can” veya “nefis” de denmektedir. Bedeni hareket ettiren, konuşturan, her türlü faaliyetinin icra ve ifasını sağlayan bu ruh, ölümle beraber bedeni terk eder.  Halk âleminden olan ve davranışların başlangıç noktasını teşkil eden bu ruh, terbiye edilmediği takdirde, ruh-ı sultaninin aksine, insan üzerinde menfi tasarruflarda bulunabilmektedir.

Seyyid Burhâneddin, Maârif’te, insanın nefsinin isteklerinden kurtulmasının çok zorlu bir mücadele gerektirdiğine dikkat çekerken nefis terbiyesi üzerinde ehemmiyetle durur. Ona göre insanı tehdit eden bütün tehlike ve afetlerin kaynağı “nefis”tir ve nefsine hakim olamayan insan her iki dünya saadetinden de mahrum kalır. Seyyid Burhâneddin; nefsin merhalelerinden, daha çok “emmâre” ve “mutmainne”den bahseder, “nefs-i mutmainne” mertebesine “nefs-i emmâre”nin isteklerine boyun eğmemek sayesinde erişilebileceğini ve kurtuluşun ancak bu şekilde mümkün olabileceğini açıklar. Bu çerçevede, sürekli kötülüğü emreden nefs-i emmâre hakkında Maârif’te bazı teşbih ve mecazlara rastlanır. Maârif’te nefsin benzetildiği başlıca unsurları; kendisiyle ölesiye mücadele edilmesi gereken bir düşman, Kur’an-ı Kerim’de bir kıssada zulmün sembolü olarak takdim edilen Câlût, binek vasıtası, hırsız ve canavar yahut köpek olmak üzere toplam beş grupta toplayabiliriz.

Bu makalede; Seyyid Burhâneddin’nin nefse bakışı ve nefis terbiyesine dair görüşleri üzerinde durulacak, Maârif’te yer alan nefse dair teşbih ve mecazlar açıklanmaya çalışılacaktır. 


Tam Metin:

PDF

Referanslar


Abdürrezzak Kâşânî (2004). Tasavvuf Sözlüğü Letâifü’l-a’lâm fî İşârâtı Ehli’l-ilhâm. İstanbul: İz Yay.

Aclûnî (1988). Keşfü’l-hafâ ve Müzîlü’l-ilbâs Amme’ştehera Mine’l-ehâdîsi alâ Elsineti’n-nâs. Lübnan-Beyrut.

Ahmet Eflâkî (2001). Âriflerin Menkıbeleri. İstanbul: MEB Yay.

Alptekin, Coşkun (1991). Ata. İslâm Ansiklopedisi (C. 4, s. 32-33). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.

Bediüzzaman Füruzanfer (1961). Seyyid Burhaneddin Muhakkık, Maârif, Mecma’â-yı Mevâ’ız ve Kelimât-ı Seyyid Burhâne’d-Din Muhakkık-ı Tirmizî, be-hamrâh-ı tefsir-i Sûre-yi Muhammed ve’l-Feth. Tahran: İntişârât-ı İdare-i Küllî-i Nigâreş-i vezâret-i Ferheng.

Büyüközkara, Ender (2019). Seyyid Burhâneddîn Muhakkık-ı Tirmizî’de Ahlakî Arınma. Akademik İncelemeler Dergisi. 14/1: 275-314.

Can, Şefik (2004). Mevlânâ Hayatı, Şahsiyeti ve Fikirleri. Ankara: Ötüken Yayınları.

Canan, İbrahim (2021). Hadis Ansiklopedisi Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi. Ankara: Akçağ Yay.

Ceyhan, Semih (2009). Seyyid Burhâneddin. İslâm Ansiklopedisi (C. 37, s. 56-58). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.

Coşan, M. Es’ad (2019). Makâlât-ı Hacı Bektâş-ı Velî. İstanbul: Server Yay.

Değirmençay, Veyis (2009). Sultan Veled. İslâm Ansiklopedisi (C. 37, s. 521-522). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.

Devellioğlu, Ferit (1996). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Kitabevi Yay.

Eraydın, Selçuk (2006). Fîhi Mâ Fîh. İstanbul: İz Yayıncılık.

Eren, Şadi (2010). Nefis Terbiyesi. İstanbul: Nesil Yayınları.

Gençosman, Mehmed Nuri (2012). Şems-i Tebrizi Makalat. Ankara: Hece Yay.

Gölpınarlı, Abdülbâki (t.y.). Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî Maârif. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.

Hüsrevoğlu, Mehmet (2016). Ma’arif. Kayseri.

Işık, Emin (2017). Belh’in Güvercinleri. İstanbul: Ötüken Yayınları.

Karabulut, Ali Rıza (1994). Mevlana’nın Hocası Seyyid Burhaneddin ve Kayseri İlmiye Tarihinde Meşhur Mutasavvıflar. Kayseri: Seyyid Burhaneddin Hz. Hizmet Vakfı Yay.

Karabulut, Ali Rıza (1995). Seyyid Burhâneddin Tirmizî Maârif. Ankara: Mektebe Yay.

Kur’an-ı Kerim Meali (2005). (haz.) Halil Altuntaş, Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.

Kurtuluş, Rıza (2003). Maârif. İslâm Ansiklopedisi (C. 27, s. 271-272). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.

Lewis, Franklin D. (2009). Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî. (çev. Osman Nuri Küçük). Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2009/2/8/16, 159-176.

Oral, Osman (2015). Mevlâna’nın Hocası Seyyid Burhaneddin ve Bazı İtikadi-Kelami Görüşlerinin Değerlendirilmesi. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 8,8 (2015/8), 35-64.

Satoğlu, Abdullah (t.y.). Mevlâna’nın Hocası Seyyid Burhaneddin. y.y: İşçi Kredi Bankası Kültür Yayınları.

Senâî (1368). Hadîkatü’l-Hakîka. Tahran.

Sevgi, H. Ahmet (1995). Seyyid Burhaneddin Muhakkık-i Tirmizî (Mevlânâ’nın Hocası). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Gevher Nesibe Tıp Tarihi Enstitüsü Yayın no:19.

Sucu, Nurgül (2012). Edirneli Nazmî’nin Tercüme-i Pend-i Attâr’ında Nefis Terbiyesine Dair İkaz ve Nasihatler. Edirne’nin Fethinin 650. Yılı Sempozyumu Bildirileri. Edirne: Trakya Üniversitesi Yayınları.

Sucu, Nurgül (2010). Mesnevî’nin Bir Beyti Işığında Gönül Aynası ve Mevlânâ’nın “Gönül”e Bakışı. Sûfî Araştırmaları- Sûfî Studies. 2, 37-44.

Sipehsâlâr Mecdüddin Feridun (2005). Risâle-i Sipehsâlâr. İstanbul: Rûmî Yayınları.

Sultan Veled (1966). Maârif. Ankara: Milli Eğitim Basımevi.

Sultan Veled (2001). İbtidâ-Nâme. Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği Yay.

Sultan Veled (2002). Maârif. Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği Yay.

Tulum, Mertol (2013). Sinan Paşa Maârif-Nâme Özlü Sözler ve Öğütler Kitabı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yay.

Tüccar, Zülfikar (2003). el-Maârif. İslâm Ansiklopedisi (C. 27, s. 271) Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.

Uludağ, Süleyman (2001). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yay.


Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.